Get Adobe Flash player

คนต้นคิดพระบรมรูปทรงม้า โดย พรโสภา เรียบเรียง

Font Size:

พระยาสุริยานุวัตร์นั้น                ต้นคิด แรกแม่

หล่อพระบรมรูปขี่ม้าประดิษฐ์       ซ่อนซุ้ม

หน้าพระราชวังดุสิต                 สงบสง่า ยิ่งนา

โปรดม้าทรงอิตาลีมากคุ้ม          ค่าล้วนมวลไทยวันทา

                                                         (พรโสภา ร้อยกรอง)

               พระบรมรูปทรงม้า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เป็นพระบรมราชานุสาวรีย์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของเมืองไทย สร้างขึ้นโดยโรงหล่อของพี่น้องตระกูลซูสแฟร์ (Susse Fres Founders) ในปารีส

               พระบรมรูปทรงม้านับเป็นประติมากรรมชั้นเลิศ ที่เกิดจากการวางแผน การรังสรรค์ การอนุรักษ์ดูแล ด้วยพระวิริอุตสาหะของพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 ที่ทรงกำกับดูแลด้วยพระองค์เองทุกขั้นตอน ถ้าไม่ได้เห็นพระบรมราชวินิจฉัยอันละเอียดลออถึงเพียงนี้ คงไม่มีใครเชื่อว่า พระองค์ทรงเป็น “แม่งานตัวจริง” หลังฉากแทบทั้งหมด

               จะอย่างไรก็ตามกว่าจะเห็นพระบรมรูปทรงม้า ร.5 พระบรมราชานุสาวรีย์ที่ยิ่งใหญ่นั้น มีตำนาน “เบื้องหลัง เบื้องลึก” ของสาเหตุการสร้างพระบรมรูปทรงม้า ร.5 ซึ่งมีทั้ง “บังเอิญ”, “แรงบันดาลใจ” และ “การเรี่ยไรเงิน”

มิใช่เหตุบังเอิญ

               เรื่องพระบรมรูปทรงม้า เป็นเพียงคำบอกเล่าของคนรุ่นหนึ่งที่โยง “การเสด็จประพาสยุโรปครั้งหลัง พ.ศ. 2450” กับงานพระราชพิธี “รัชมังคลาภิเษก” พ.ศ. 2451 เข้าไว้ด้วยกันโดยบังเอิญ ถึงกระนั้นก็ตามพระบรมรูปทรงม้าก็ “มิใช่เหตุบังเอิญ” ที่ถูกสร้างขึ้นมา ซึ่งเป็นพระราชประสงค์ที่ทรงกะการไว้นานมาแล้ว แต่กลายเป็นความประจวบเหมาะที่ประชาชนอยากมีส่วนร่วมด้วยต่างหาก ประเด็นหลังนี้สร้างความสับสนให้เกิดขึ้น

แรงบันดาลใจ

               ความเชื่อที่ว่า “แรงบันดาลใจ” ของการสร้างพระบรมรูปทรงม้านั้น อาจจะเกิดจากการที่รัชกาลที่ 5 เสด็จไปทอดพระเนตรอนุสาวรีย์พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ทรงม้า ซึ่งตั้งอยู่ที่หน้าพระราชวังแวร์ซายส์ ในฝรั่งเศส ระหว่างการเสด็จประพาสยุโรปครั้งหลัง อันว่าอนุสาวรีย์พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ที่เป็นปัญหานี้ รัชกาลที่ 5 ทรงพบเห็นมานาน 10 ปีก่อนหน้านั้นแล้ว แต่ไม่มีหลักฐานบ่งบอกว่า โปรดเป็นพิเศษประการใด

               ในทางตรงกันข้าม รัชกาลที่ 5 กลับทรงสรรเสริญพระบรมรูปทรงม้าคิงวิกเตอร์ เอมมานูเอล ในอิตาลีอย่างเปิดเผย เฉพาะอย่างยิ่งพระบรมรูปที่มิลาน ตรัสชมว่า “งามอย่างยิ่ง” (ไกลบ้าน ฉบับที่ 18 วันที่ 23 พฤษภาคม ร.ศ. 126) พระบรมรูปทรงม้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 จึงไม่มีน้ำหนักเพียงพอที่จะใช้เป็นฐานความคิดในการสร้างพระบรมรูปทรงม้าในกรุงเทพฯ ได้

การเรี่ยไรเงิน

               เรื่องการเรี่ยไรเงินเพื่อสร้างถาวรวัตถุในโอกาสที่ รัชกาลที่ 5 ทรงครองราชสมบัติครบ 40 ปี ก็ยังพิสูจน์ไม่ได้ว่าเรี่ยไรเพื่อสร้างพระบรมรูปทรงม้าโดยเฉพาะ เพราะในขณะที่คณะกรรมการงานพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษกบอกบุญเรี่ยไรในตอนแรกนั้น “ยังไม่มีข้อสรุป” ว่าควรจะสร้างสิ่งใดแน่ เนื่องจากโครงการพระบรมรูปทรงม้า มิได้เกี่ยวข้องกับงานรัชมังคลาภิเษกโดยตรง

               ความขัดแย้งเรื่องแรงบันดาลใจ และสาเหตุการสร้างพระบรมรูปทรงม้าที่แท้จริงดำเนินต่อมาเกือบ 1 ศตวรรษ

               หลักฐานใหม่ที่สามารถเผยความลับทั้งหมดได้พบแล้ว่ามีจริงซึ่งเป็นคำอธิบายที่ซ่อนอยู่ใน พระราชหัตถเลขาของรัชกาลที่ 5 นั่นเอง รวม 9 ฉบับด้วยกันที่พระองค์ได้ทรงมีถึงเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) บนเรือซักซัน ในขณะที่เสด็จพระราชดำเนินไปยุโรป เริ่มต้นด้วยฉบับที่ 1 ระบุถึงความคิดเรื่องพระบรมรูปทรงม้าเป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ 15 เมษายน ร.ศ. 126 (พ.ศ. 2450) ความว่า

 

                                                                     (ฉบับที่ 1)

ถึง พระยาสุขุม

               หนังสือฉบับนี้ มีความมุ่งหมายที่จะอธิบายโทรเลขนั้นให้แจ่มแจ้งคือ พระยาสุขุมจะนึกได้ว่า มีความคิดอย่างหนึ่ง ซึ่งค้างอยู่ช้านานว่าจะเอาเงินที่ข้าราชการเรี่ยรายเงินในการทำบุญแซยิดอายุครบ 50 อันมีเหลืออยู่นั้น ก่อสร้างเป็นซุ้มประตู ที่ถนนเบญจมาศ อันต่อกันกับถนนดวงตะวัน และถนนราชดำเนินนอก เพื่อจะให้เป็นซุ้มประตูสำหรับวังสวนดุสิต ความคิดอันนี้ได้คิดเมื่อครั้งพระยาสุริยาเป็นเสนาบดี มีหน้าที่สามคนร่วมกัน คือ พระยาสุริยา, กรมหลวงนริศร, กรมดำรง ถึงได้วาดอย่างขึ้นดูบ้างแล้ว แต่ก็เลยติดค้างอยู่ตามเคย มาภายหลังพระยาสุริยาเห็นว่าน่าจะหล่อพระบรมรูปขี่ม้า ตั้งบนหลังซุ้มนั้น แต่ไม่มีโอกาสที่จะได้ทำรูป ก็ระงับมาอีก

                                                                                        สยามมินทร์

 

              เรื่องราวหรือข้อมูลใหม่นี้ ก็เริ่มจะบอก และอธิบายให้บุคคลที่เข้าใจไขว้เขวถูกเปิดเผย (จากสำเนาพระราชหัตถเลขา รัชกาลที่ 5 เล่าเรื่อง “กำเนิดพระบรมรูปทรงม้า” ดังภาพถ่ายที่แนบ)

               เมื่อรัชกาลที่ 5 มีพระราชดำรัสถึงเจ้าพระยายมราช ตรัสสั่งงานเกี่ยวกับโครงการใหญ่ส่วนพระองค์ที่ไม่ใคร่มีใครรู้ แต่ดำเนินมานานกว่า 3 ปีแล้ว ในการที่จะปั้นพระบรมรูปในลักษณะที่ “กำลังทรงม้า” เพื่อทำเป็นซุ้มประตูทางเข้าพระราชวังดุสิตที่สร้างขึ้นใหม่ อันพระราชวินิจฉัยเดิมมีอยู่ว่า จะทรงใช้เงินบริจาคที่เหลือจากงานพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 50 พรรษา ที่รวบรวมได้ 5 ปีก่อนหน้านั้น (พ.ศ. 2446) และมิได้เกี่ยวกับงานรัชมังคลาภิเษกที่เตรียมกันนั้นเลย (พ.ศ. 2451) จึงเป็นคนละเรื่องกันตั้งแต่ต้น และรู้กันเฉพาะบุคคลใกล้ชิดที่อยู่วงในเพียง 2-3 คนเท่านั้น

ประวัติคนต้นคิดแล้วขาดตอน

               หนึ่งในบุคคลที่มีส่วนรู้เห็นมากที่สุดเกี่ยวกับเรื่องพระบรมรูปในลักษณะที่กำลังทรงม้า และเป็นผู้อยู่เบื้องหลังแนวความคิดนี้ คือ พระยาสุริยานุวัตร์ ท่านเป็นผู้ต้นคิดคนแรก แล้วอยู่ ๆ โครงการดังกล่าวก็ขาดตอน และเงียบหายไป ก็น่าที่จะได้ติดตามกันดูซิว่า โครงการดังกล่าวจะต่อกันติดแนบสนิทกันแค่ไหน

               พระยาสุริยานุวัตร์ (เกิด บุนนาค) เป็นบุตรพระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม บุนนาค) ไต่เต้าจากมหาดเล็กวิเศษ (เวรฤทธิ์) ในปี พ.ศ. 2419 จวบจนปี พ.ศ. 2430 จึงถูกส่งออกไปเป็นผู้ช่วยทูตสยามประจำราชสำนักเซนต์เจมส์ในอังกฤษ ในปี พ.ศ. 2439 ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระยา และได้เลื่อนขึ้นเป็นอัครราชทูตสยาม ประจำประเทศฝรั่งเศส อิตาลี สเปน และรัสเซีย

               ปี พ.ศ. 2440 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสยุโรปครั้งแรก พระยาสุริยานุวัตร์ได้มารับเสด็จที่เมืองเวนิส และได้ตามเสด็จไปในประเทศต่าง ๆ อย่างใกล้ชิด จึงเป็นผู้หนึ่งที่รู้ตื้นลึกหนาบางเกี่ยวกับพระบรมรูปทรงม้าเป็นอย่างดี

               ปี พ.ศ. 2446 พระยาสุริยานุวัตร์ กลับมากรุงเทพฯ และได้รับแต่งตั้งเป็นเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ ทว่าในปีถัดไปท่านจำเป็นต้องย้ายไปเป็นเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติแทนพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย

               ในระหว่างที่เป็นเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการเพียงไม่กี่เดือนนี้เองที่เป็นตอนสำคัญ เพราะภารกิจของท่านเปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว จนไม่มีผู้ใดบันทึกความต่อเนื่องไว้ทัน “ข้อพิสูจน์” ตรงที่ในหลวงตรัสว่า “ความคิดที่จะหล่อพระบรมรูปทรงม้า” คิดเมื่อพระยาสุริยาฯ เป็นเสนาบดี แต่ก็ทำไม่สำเร็จ เผอิญถูกย้ายไปเสียก่อน

               จนกระทั่งเจ้าพระยายมราชเข้ารับตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการแทนจึงได้รับคำแนะนำจากรัชกาลที่ 5 ให้ไปปรึกษากับพระยาสุริยานุวัตร์ เกี่ยวกับความคิดเดิมซ้ำดูอีกที เพื่อ “สานต่อ” โครงการเก่าให้สำเร็จ ความคืบหน้าเรื่องพระบรมรูปทรงม้า จึงถูกหยิบยกขึ้นมารื้อฟื้นใหม่นับจากนี้ จะอย่างไรก็ตาม ยังคงถูกเก็บเป็นเรื่องภายใน โดยที่คนภายนอกไม่อาจทราบได้เลยในเวลานั้น

               ก้อนั่นแหละ เห็นทีจะต้องหาโอกาสสืบค้นในโอกาสหน้า พร้อมภาพโปสการ์ดพิธีเปิดพระบรมรูปทรงม้าจากฝรั่งเศส

พระบรมรูปทรงม้า ณ ลานพระราชวังดุสิต สังเกตแผ่นจารึกหน้าอนุสาวรีย์ก็เป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 5

สำเนาพระราชหัตถเลขา รัชกาลที่ 5 เล่าเรื่อง “กำเนินพระบรมรูปทรงม้า”

รัชกาลที่ 5 ในฉลองพระองค์จอมทัพไทย เป็นแบบในการปั้นพระบรมรูปทรงม้า

1 พระยาสุริยานุวัตร์ (เกิด บุนนาค) “ต้นคิด” เรื่องพระบรมรูปทรงม้า บนซุ้มประตูวัง 2 เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) แม่กองผู้ติดตั้งพระบรมรูปทรงม้า 3 สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์คำจารึกที่พระบรมรูปทรงม้าถวาย แต่รัชกาลที่ 5 ไม่โปรดจึงต้องแก้ไขใหม่ทั้งหมด