Get Adobe Flash player

สำนวนไทยในภาคเหนือ โดย พรโสภา

Font Size:

 

     คำพูดคำจาสื่อให้              ต่างกัน

คนละถิ่นแต่ละคนฝัน           อยากรู้

ภาคใต้ อีสาน ออกนั้น          กลางพูด

สำนวนเหนือเมื่อทุกผู้           เอ่ยอู้คำเมือง

                                                                พรชัย ภู่โสภา  ร้อยกรอง

                เมื่อครั้งก่อนได้นำเสนอ “สำนวนไทยในภาคกลาง” ไปแล้ว จำนวน 55 สำนวน สำหรับในครั้งนี้ เป็นสำนวนไทยในถิ่นเหนือ ซึ่งมีถึง 63 สำนวน และนอกจากนั้น ในภาษาถิ่นเหนือมีคำพูดคำจาเป็นภาษาถิ่น ที่คนต่างถิ่น ต่างภูมิภาคไม่สามารถจะทราบได้ จึงได้ยกคำนั้น ๆ แปลเป็นภาษาไทย (สามัญ หรือ ไทยภาคกลาง) ให้คนไทยต่างถิ่นกันได้เรียนรู้คำเมือง (อู้คำเมือง) ไปด้วย จึงนับว่า การรู้สำนวนภาษาถิ่นแต่ละถิ่น ก็เป็นการเรียนรู้ภาษาไทยเพิ่มมากขึ้นนั่นเอง

สำนวนภาคเหนือ

กล้วยค้ำง่าม ง่ามค้ำกล้วย

                ต้นกล้วยและไม้ง่ามต่างพึ่งพาอาศัยกัน

กินก่อนทาน มานก่อนแต่ (มาน = มีครรภ์)

                กินอาหารก่อนถวายพระ มีครรภ์ก่อนแต่งงาน เป็นการกระทำไม่ถูกขั้นตอน

กินเมื่อยามร้อน ฟ้อมเมื่อยามเมา

                กินอาหารขณะที่ยังร้อน ฟ้อนรำขณะที่ยังมึนเมา เป็นการกระทำที่ถูกกาลเทศะ

กินแล้วหื้อเก็บ เจ็บแล้วหื้อจำ (หื้อ = ให้)

                กินอาหารแล้วให้รู้จักเก็บภาชนะ คนอื่นเขาทำให้เจ็บใจก็ควรจดจำ

แก่ย้อนกินเข้า เถ้าย้อนเกิดเมิน (ย้อน = เพราะว่า, เข้า = ข้าว, เมิน = นาน)

                แก่เฒ่าเพราะกินข้าว และเกิดนาน (แต่แก่โง่เง่าเรียกว่าแก่เปล่า ๆ ไร้ประโยชน์)

ของกินลำอยู่ที่คนมัก ของฮักอยู่ที่คนเปิงใจ (ลำ = อร่อย, มัก = ชอบ, ฮัก = รัก, เปิงใจ = พึงใจ)

                ของกินอร่อยอยู่ที่คนชอบ ของมีค่าของรักอยู่ที่คนพึงพอใจ

ขะยมดีย้อนตุ๊เจ้า ลูกเต้าดีเพราะพ่อแม่ (ขะยม = ลูกศิษย์วัด, ตุ๊เจ้า = พระภิกษุ)

                ลูกศิษย์วัดจะดีเพราะพระภิกษุ ลูกเต้าจะดีเพราะพ่อแม่

เข้าจะเสี้ยงกินหวาน คนจะผลาญนอนอุ่น (เสี้ยง = หมด)

                ข้าวจะหมดย่อมกินอร่อย คนจะทุกข์ยากมักนอนอุ่นนอนสบาย

คนง่าวได้จา หม้อแกงหนาได้เดือด (จา = พูด)

                คนโง่ได้พูด หม้อแกงที่หนาเดือดพล่าน ย่อมจะนานกว่าธรรมดา

คนเง่าบ่มี คนผญาดีก็ง่อม (เง่า = โง่, ผญา = ปัญญา, ง่อม = เหงา)

                คนโง่ไม่มี คนปัญญาดีก็เหงา

คนหมั่นตายหลังด้าน คนขี้คร้านตายหลังหัก

                คนขยันทำงานจริงจังไปเรื่อย ๆ แม้หลังจะด้านก็ทนได้ แต่คนขี้เกียจทำอะไรจะให้เสร็จเร็ว เลยหามของหนักเกินกำลังหลังจึงหักตาย

คึดว่าตัวหลวกคือคนเง่า คึดว่าตัวเง่าคือคนหลวก (คึด = คิด, หลวก = ฉลาด)

                คิดว่าตัวฉลาดคือคนโง่ คิดว่าตัวโง่คือคนฉลาด

ไค่ขี้ล่นหาขอน ไค่นอนล่นหาสาด (ไค่ = ใคร่ หมายถึง อยาก, ล่น = รีบวิ่ง, สาด = เสื่อ)

                อยากถ่ายอุจจาระรีบวิ่งหาขอนไม้ อยากนอนรีบวิ่งหาเสื่อ หมายถึง คนทำงานแบบสุกเอาเผากิน

ไค่หื้อเพิ่นฮัก ยากนักจะหวัง ไค่หื้อเพิ่นชัง คำเดียวก็ได้ (เพิ่น = เขา ท่าน)

                อยากให้เขารักใคร่ชอบพอ ยากที่จะหวัง แต่อยากให้เขาเกลียดชัง ประเดี๋ยวเดียวก็ได้เรื่อง

งูใกล้แข้ง ฝั่งแล่นหาค้อน (ฝั่ง = รีบ)

                งูเลื้อยมาถึงหน้าแข้งแล้วรีบวิ่งไปหาค้อน ย่อมไม่ทันการ

เงินคำหาได้ น้ำใจหายาก (คำ = ทองคำ)

                เงินทองหาได้ แต่น้ำใจหายาก

จะไปหลวกเหลือหมอ จะไปซอก่อนปี่ (ซอ = ขับร้อง)

                อย่าไปอวดฉลาดกว่าหมอ อย่าไปซอหรือร้องเพลงก่อนปี่จะเป่า

จักเอาฝัวหื้อถามชาวบ้าน จักต้านชู้หื้อถามพ่อแม่ยังเรือน (ต้าน = พูด เจรจา)

                จักเลือกสามีให้สืบถามชาวบ้าน จะเจรจากับคนรักจะต้องถามพ่อแม่ที่อยู่ในบ้านก่อนว่าดีชั่วอย่างไร

จับใจแร้งบ่แน่ใจกา จับใจครูบาพระหน้อยบ่สู้

                ถูกใจแร้งแต่ไม่ถูกใจกา ถูกใจท่านสมภารแต่ไม่ถูกใจพระลูกวัด

จี่พริกต้องมีครู จี่ปูต้องมีลาย (จี่ = เผา, ลาย = ลวดลาย กลวิธี)

                เผาพริกต้องมีครูสอน เผาปูต้องมีลวดลายกลวิธี

ดาบดีไว้ในฝัก คำหลวกไว้ในใจ

                ดาบมีเนื้อเหล็กดีเก็บไว้ในฝัก ความฉลาดเก็บไว้ในใจ

ดำน้ำหื้อหันทราย นอนหงายหื้อหันฟ้า (หัน = เห็น)

                ดำน้ำให้เห็นพื้นทราย นอนหงายให้เห็นท้องฟ้า หมายถึง ทำอะไรให้เห็นผลแท้จริง

ดีเพราะถาม งามเพราะหย้อง เขาควายงามเพื่อว้อง (หย้อง = แต่งตัว, ว้อง = โค้ง โง้ง)

                ดีเพราะถาม งามเพราะแต่ เขาควายงามเพราะโค้งดี

ตกก่อนเป็นขุน ตกลูกเป็นไพร่ (ลูน = ภายหลัง)

                ถึงก่อนได้เป็นขุนนาง ถึงทีหลังได้เป็นไพร่สามัญชน หมายถึง ใครไปถึงก่อนย่อมมีโอกาสดีกว่า

ตกเรือถ่อซ้ำ ตกน้ำถ่อซุย (ซุย = ยัน)

                ตกเรือเอาถ่อกระแทก ตกน้ำเอาถ่อยัน

ตามใจปาก ลำบากท้อง

                กินตามใจปากย่อมลำบากเรื่องท้องขับถ่าย หมายถึง ตามใจตนเองย่อมมีผลเสียตามมา

ตูบน้อยไผว่าบ่อมีผี คนงามคนดีไผว่าบ่มีเจ้า (ตูบ = กระท่อม, ไผ = ผู้ใด)

                กระท่อมน้อยใครว่าไม่มีผี คนงามคนดีใครว่าไม่มีเจ้าของ

ถ่านไฟเก่า ขี้เถ้ามันยัง

                ถ่านไฟเก่าแม้จะดับแล้ว แต่ขี้เถ้ายังร้อนอยู่

ทุกข์บ่ได้กิน บ่มีไผตามไฟส่องท้อง ทุกข์บ่ได้นุ่งได้หย้อง พี่น้องดูแควน (ดูแควน = ดูถูกดูแคลน)

                ทุกข์ไม่มีจะกิน ไม่มีผู้ใดมาส่องท้องของเรา แต่ทุกข์ไม่ได้แต่งเนื้อแต่งตัว พี่น้องดูหมิ่นดูแคลน

ทุ้มผ้าลายหมาช่างเห่า ค้นคำเก่าช่างผิดกัน (ทุ้ม = ห่ม)

                ห่มผ้าลายหมามักเห่า ค้นคำพูดเก่าที่แล้วมามักผิดใจกัน ทำนองฟื้นฝอยหาตะเข็บ

บ่ทันนั่ง ฝั่งเหยียดแข้ง (ฝั่ง = รีบ)

                ยังไม่ทันนั่ง อย่ารีบเหยียดแข้ง

บ่อู้บ่ม้วน บ่มีค่วนบ่อมีที่ไว้ครัว บ่มีผัว ใจบ่อกว้างพี่น้องบ่หลาย (อู้ = พูด, ม่วน = สนุก, ค่วน = หิ้ง)

                ไม่พูดจากันก็ไม่สนุก ไม่มีหิ้งก็ไม่มีที่เก็บของ หญิงไม่มีสามีใจไม่กว้างขวาง หาญาติพี่น้องไม่ได้

บ่ฮู้หื้อถาม บ่งามหื้อหย้อง

                ไม่รู้ให้ไต่ถาม ไม่สวยงามให้ประดับแต่งตัว

บาปอยู่ที่คนทำ กรรมอยู่ที่คนเยียะ (เยียะ = ทำ สร้าง)

                บาปอยู่ที่คนทำ กรรมอยู่ที่คนสร้าง

ปืนบ่เต็มแหล้งก็บ่ล่าเดินดง เงินบ่เต็มถุงก็บ่เดินค้าสอด (แหล้ง หรือ แล่ง = รังกระสุน ที่เก็บกระสุนดินดำหรือลูกศร)

                ปืนไม่เต็มแล่งไม่ควรเดินป่า เงินไม่เต็มถุงไม่ควรไปค้าขาย

เป็นแม่ญิงจะไปนุ่งซิ่นล้ำตัว จะไปใคร่หัวล้ำบ้าน (แม่ญิง = ผู้หญิง, ล้ำ = เกิน, ใคร่หัว = หัวเราะ)

                เป็นผู้หญิงไม่ควรนุ่งผ้าซิ่นเกินตัว ไม่ควรหัวเราะลั่นบ้าน

ไปการเมื่อทอน ดีกว่านอนวันค่ำ (ทอน หรือตอน = เวลาบ่าย)

                ไปทำงานเมื่อบ่ายดีกว่านอนหลับทั้งวัน

ผัวเป็นหิง เมียเป็นข้อง (หิง = สวิง)

                ผัวเป็นสวิงจับปลา เมียเป็นข้องใส่ปลา

ผีค่ำบน คนค่ำลุ่ม (ค่ำ = ผลาญ ข่มเหง, ลุ่ม = ข้างล่าง)

                ผีผลาญข้างบน คนผลาญข้างล่าง

เผื่อรู้คำพระเจ้า พอเข้าไปอยู่ในโลง (เผื่อ = เมื่อ)

                เมื่อรู้คำสอนของพระเจ้า ก็เข้าไปอยู่ในโลงแล้ว

ฝนตกซิซินานเอื้อน หมาขี้เรื้อนนานตาย

                ฝนตกพรำ ๆ มักหยุดช้า หมาขี้เรื้อนตายยาก

ฝ้ายหึกทอบ่เข้า บ่าวเฒ่าสาวเฒ่านั้นบ่มีไผเอา (หึก = หนา)

                เส้นฝ้ายหนาทอไม่ได้ หนุ่มแก่สาวแก่ไม่มีใครอยากได้เป็นคู่ครอง

พระจันทร์อยู่ฟ้าเป็นเหยื่อราหู ปลาเหยี่ยนอยู่รูยังรู้ถูกส้อม (ปลาเหยี่ยน = ปลาไหล)

                พระจันทร์อยู่บนฟ้ายังถูกราหูอม ปลาไหลอยู่ในรู้ยังถูกแทง

เพิ่นกำหื้อเรากอบ เพิ่นกอบหื้อเรากำ

                เมื่อเขากำให้เรากอบ เมื่อเขากอบให้เรากำ หมายถึง ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน

เพิ่นบ่ถามอย่ากล่าว เพิ่นบ่กล่าวอย่าไป

                เขาไม่ได้ถามเราอย่ากล่าวย เขาไม่พูดเชิญชวนเราอย่าไป

ฟ้าแจ้งก็หันลาย ฟ้าขวายก็เห็นแซง (ขวาย = แสง, แซง = เส้น)

                ฟ้าสว่างก็เห็นลาย ฟ้าสายแดดส่องก็เห็นเส้น

ฟ้าร้องก่อนฝน คนโวก่อนสร้าง

                ฟ้าร้องก่อนฝนตก คนคุยโม้ก่อนทำ

แม่ร้างกับหนาน หวานกับคนเฒ่า (แม่ฮ้าง หรือแม้ร้าง = แม่ม่ายผัวทิ้ง หนาน = ทิด)

                แม่ม่ายกับทิด ของหวานกับคนแก่

แมวขึ้นค่วน บ่ม่วนใจหนู (ค่วน = หิ้ง, ม่วน = สบาย)

                แมวขึ้นบนหิ้ง หนูไม่สบายใจ

ไม้คดเอาแปลงขอ เหล็กงอเอาแปลงเคียว (แปลง = ทำ สร้าง)

                ไม้คดเอามาทำขอ เหล็กงอเอามาทำเคียว (แต่คนคดมีแต่ให้โทษ ไม่มีประโยชน์อันใด)

เยี่ยะการบ่อเป็นแรง หีบน้ำแกงเหมือนฟ้าร้อง (เยี่ยะ = ทำ, หีบ = ซด)

                ทำการงานไม่เป็นเรื่อง แต่เวลาซดน้ำแกงเสียงดังเหมือนฟ้าร้อง หมายถึง เอาแต่กิน แต่ทำงานไม่สู้ ไม่มีเรี่ยวแรง

เยี่ยะนาหล้าเป็นข้าควาย เอาเมียขยายเป็นข้าลูก (หล้า = ล่าช้า, ขวาย = สวย)

                ทำนาช้าเป็นทาสควาย มีเมียตอนแก่เป็นทาสของลูก

รักกันเมื่อข้าวยัง ชังกันเมื่อข้าวเสี้ยง (เสี้ยง = หมด)

                รักกันเมื่อมีข้าว ชักกันเมื่อข้าวหมด

รักกันย้อนการกิน ยินดีย้อนคำปาก (ย้อน = เพราะว่า, ปาก = พูด)

                รักกันเพราะการเลี้ยงดู มีความยินดีเพราะคำพูด

ละอ่อนไห้เพื่อใคร่อยาก คนใหญ่ปากเพื่อใคร่กิน (ละอ่อน = เด็ก)

                เด็กร้องไห้เพราะความหิว ผู้ใหญ่พูดเพราะอยากกิน

ลุกเช้าเป็นขุน ลุกลุนเป็นข้า (ลุน = ทีหลัง)

                ลุกขึ้นแต่เช้าจะได้เป็นขุนนาง ลุกขึ้นทีหลังจะได้เป็นไพร่

เว้นหมาหื้อพอศอก เว้นวอกหื้อพอวา เว้นคนพาลา หื้อไกลแสนโยชน์

                หลีกหมาให้ห่างพอศอก หลีกลิงให้ห่างพอวา แต่หลีกคนพลาให้ไกลแสนโยชน์

สายเพียดบ่หื้อปุด สายสุดบ่อหื้อขาด (เพียด = กระบุง, ปุด = ขาด, สุด = มุ้ง)

                สายกระบุงอย่าให้ขาด สายมุ้งอยาให้ขาด

สิบเถี่ยนพร้า บ่เท่าคมขวาน สิบคนหลาน บ่อเท่าลูกเต้า (เถี่ยน = ด้าม)

                มีดพร้าสิบด้ามสู้คมขวานเล่มเดียวไม่ได้ หลานสิบคนก็สู้ลูกคนเดียวไม่ได้

หนีจากพี่น้อง จักไปเพิ่งไผ อย่าหนีแสงไฟ ไปเป่าหิ่งห้อย (เพิ่ง = พึ่ง, ไผ = ใคร ผู้ใด)

                หนีจากพี่น้องจักไปพึ่งใคร อย่าหนีแสงไฟไปเป่าหิ่งห้อย

หลวกคนเดียว บ่อเท่าง่าวตึงหมู่ (หลวก = ฉลาด, ง่าว = โง่, ตึงหมู่ = ทั้งหมู่)

                ฉลาดคนเดียว ยังดีกว่าโง่ทั้งหมด

อย่าอู้กันดัง อย่าฟังคำส่อ (อู้ = พูด, ส่อ = ส่อเสียด นินทา)

                อย่าพูดเสียงดัง อย่าฟังคำส่อเสียดนินทา

เอาดีบ่ได้ เอาได้บ่ดี

                เอาดีไม่ได้ เอาได้ไม่ดี หมายถึง อย่าเป็นคนด่วนตัดสินใจ

โปรดติดตามสำนวนไทย ของภูมิภาคอื่น ๆ อีก

ขอขอบคุณ            ร.ศ. ประพนธ์ เรืองณรงค์, สำนวน ลำนำ ตำนาน, บริษัท เรืองปัญญา จำกัด กรุงเทพฯ 10150