Get Adobe Flash player

สำนวนไทยในภาคอีสาน โดย พรโสภา

Font Size:

 

     กินกับพี่ก็เจ็บท้อง              เว้นลุง

กินกับน้องก็เจ็บพุง                  บอกให้

กินหลายท้องแตกตุง               หลังหัก

สำนวนไทยอีสานนั่นไซร้          หมู่แฮ้งเป็นแฮ้ง

                                                พรชัย  ภู่โสภา ร้อยกรอง

                เรื่องเล่าต่าง ๆ จากท้องถิ่น จากผู้คนในท้องถิ่นต่าง ๆ นั้น จะสะท้อนให้เห็นวิถีชีวิตสังคมยุคที่ผ่านมา ไม่ว่าจะเป็นความคิด ความเชื่อ ค่านิยม สิ่งแวดล้อม การทำมาหากิน และอื่น ๆ ที่ทรงคุณค่าอเนกประการ

                โดยเฉพาะสำนวนซึ่งในชีวิตประจำวันเรามักได้ยิน หรือมีการใช้เพื่อการสื่อสาร ดังนั้น การศึกษาเกี่ยวกับสำนวนจะช่วยให้เราได้ศึกษาถึงความหมาย คติสอนใจและเข้าใจถึงความเป็นอยู่ของคนในแต่ละภูมิภาคด้วย ซึ่งในบทของสำนวนครั้งนี้ได้แก่ สำนวนไทยในภาคอีสาน

สำนวนภาคอีสาน

กินข้าวโต อย่าโสความเพิ่น (โส = พูดคุย)

                กินข้าวตนเอง ไม่ควรพูดตำหนิผู้อื่น

กินน้อยบ่ตาย กินหลายให้โทษ

                กินน้อยไม่เป็นไรไม่ถึงกับตาย แต่กินมากเกินไปย่อมให้โทษ

กินนำพี่ก็เจ็บท้อง กินนำน้องก็เจ็บปูม (นำ = กับ, ปูม = ท้อง พุง)

                กินกับพี่ก็เจ็บท้อง กินกับน้องก็เจ็บไส้พุง

กินหลายท้องแตก แบกหลายหลังหัก (หลาย = มาก)

                กินมากเกินไปท้องจะแตก แบกของหนักเกินไปหลังจะหัก

แกงเพิ่นแซบปลาแดกเพิ่นนัว เมียเพิ่นช่างผัวเพิ่นจึงรัก (เพิ่น = ท่าน เธอ, แซบ = อร่อย, นัว = รสกลมกล่อม (อร่อย), ช่าง = ผู้มีฝีมือ)

                แกงท่านอร่อยเพราะใส่ปลาร้ารสดี เมียท่านมีฝีมือจึงทำให้ผัวรัก

ใกล้ไฟมันฮ้อน ใกล้ค้อนมันเจ็บ

                ถ้าอยู่ใกล้ไฟมักร้อน ถ้าอยู่ใกล้ไม้ค้อนมักเจ็บ จึงต้องระมัดระวัง

ของกินอยู่กับผู้มัก ขี้ลักอยู่กับขโมย   (มัก = ชอบ พอใจ)

                ของใดกินอร่อยขึ้นอยู่กับผู้ชอบของนั้น คนชอบลักสิ่งของย่อมขึ้นอยู่กับผู้นั้นชอบขโมย

คนหลักค้าใกล้ คนใบ้ค้าไกล (คนหลัก = คนฉลาด, คนใบ้ = คนโง่)

                คนฉลาดย่อมค้าขายอยู่ใกล้ ๆ ส่วนคนโง่มักไปค้าขายทางไกล

ความเฒ่าฉลาดชน คนสัปดนฉลาดเว้า

                ควายแก่มักฉลาดเมื่อชนกับควายอื่น ส่วนคนสัปดน หรือคนชอบพูดสองแง่สองง่ามมักฉลาดในการพูด

ควายตู้มักชน คนเว้ามักเว้า (ตู้ = ทู่, เว้า = พูด)

                ควายเขาทู่หรือควายเขาสั้นชอบชน คนจนชอบพูดชอบอวด

เงินเต็มพา บ่ท่อผญาเต็มปูม (พา = ภาชนะ, บ่ท่อ = ไม่เท่า, ผญา = ปัญญา, ปูม = พุง ท้อง)

                เงินเต็มภาชนะ เช่น เต็มถาด ก็ไม่เท่าสติปัญญาเต็มท้อง (ที่จริงคือเต็มสมอง)

เจียมผีเฒ่า เจียมเจ้ายืน (เจียม = เคารพ ยำเกรง)

                หากยำเกรงผีมักมีชีวิตอยู่จนแก่เฒ่า และหากยำเกรงเจ้านายมักอายุยืนนาน

ใจหนักได้กินข้าว ใจเบาได้กินกลอยหัวใหญ่

                ผู้มีใจหนักแน่นสู้อดทน ย่อมเห็นผลดังได้กินข้าว แต่ผู้ใจเบามักง่าย ทำงานมักพลั้งพลาด จึงได้กินแต่หัวกลอยแทนข้าว

ชู้ไผแม่นตา หลาไผ่แม่นมือ (ชู้ = คู่รัก, แม่น = ถูก, หลา = เครื่องปั่นฝ้ายหรือด้าย, ไผ = ผู้ใด)

                คู่รักของใครย่อมเป็นที่ถูกตาของคนนั้น เครื่องปั่นฝ้ายของใครย่อมเหมาะถนัดมือกับคนนั้น

แดดอย่าหน ฝนอย่าถอย ข้าวฮ้อนเป่ากิน (หน = ขยาดกลัว, ข้าวฮ้อน = ข้าวร้อน)

                แม้โดนแดดก็อย่าขยาดกลัว ถูกฝนก็อย่าถอย และข้าวร้อนก็เป่าให้เย็นจึงกิน คือรู้จักอดทนและใจเย็น

ได้แพรอย่าลืมผ้า ได้หน้าอย่าลืมหลัง

                ได้ผ้าแพรอย่าลืมผ้าพื้นธรรมดา และเมื่อได้สิ่งใดในโอกาสหน้าก็อย่าลืมสิ่งที่มีอยู่เดิม คืออย่าลืมหลัง

ตกหมู่แฮ้งเป็นแฮ้ง ตกหมู่กาเป็นกา (แฮ้ง = แร้ง)

                ไปอยู่กับนกแร้งก็เป็นนกแร้ง และหากไปอยู่กับนกกาก็เป็นนกกา

ตาหลักได้ ตาใบ้เสีย (หลัก = ฉลาด, ใบ้ = โง่ เซ่อ)

                ตาแหลมหรือฉลาดก็จะได้ แต่ตาเซ่อหรือโง่ก็จะเสีย

นอนคว่ำให้เบิ่งเชือกควาย นอนหงายให้เบิ่งไพหญ้า (เบิ่ง = มอง ดู, ไพหญ้า = ตับหญ้า)

                เมื่อนอนคว่ำให้ดูเชือกควาย (ที่ผูกไว้ใต้ถุนบ้าน) และเมื่อนอนหงายให้ดูตับหญ้า (ที่มุงหลังคา) แสดงถึงความเอาใจใส่ของเจ้าของบ้าน

นอนบ่หลับให้ไปเที่ยว มีเสี่ยวให้ไปยาม (เสี่ยว = เพื่อนรัก, ยาม = เยี่ยมเยือน)

                นอนไม่หลับควรออกไปเที่ยว มีเพื่อนรักควรหมั่นไปเยี่ยมเยือน

นาดีถามหาข้าวปลูก ลูกดีถามหาพ่อแม่

                นาที่ปลูกข้าวได้ผลดีย่อมมีผู้ถามหาพันธุ์ข้าว ดังลูกดีย่อมมีคนถามถึงพ่อแม่

นุ่งผ้าลายหมาเห่า เว้าความเก่ามักเล่าผิดกัน (เว้า = พูด, เล่า = ทำซ้ำ)

                ผู้นุ่งผ้าลายหมามักเห่า คนพูดเรื่องเก่าซ้ำอีกมักทำให้ผิดใจกัน

แนวนาซำ บ่ดำก็ได้เกี่ยว (แนว = พันธุ์ แบบ อย่าง, ซำ = น้ำซับ)

                แบบอย่างนาที่มีน้ำซับ ถึงแม้ไม่ดำกล้าก็จะได้เก็บเกี่ยว

บ่อมีความฮู้อย่าเว้าการเมือง บ่นุ่งผ้าเหลืออย่าเว้าการวัด

                เมื่อไม่มีความรู้อย่าพูดถึงกิจการบ้านเมือง และเมื่อไม่ได้บวชเรียนก็ไม่ควรพูดถึงกิจการสงฆ์หรือเรื่องธรรมะ

บ่อนเข็ดให้ยำ บ่อนขะลำให้ย่าน (บ่อน = ที่ แห่ง, เข็ด = หลัง เฮี้ยน, ยำ = ยำเกรง, ขะลำ = ห้ามกระทำ, ย่าน = กลัว)

                ที่ขลังศักดิ์สิทธิ์ให้ยำเกรง ที่ห้ามไม่ให้กระทำก็ให้หวั่นกลัว

บ่อนต่ำให้คูน บ่อนนูนให้ถาก (คูน = พูน)

                ที่ตรงไหนลุ่มต่ำก็ให้ถมหรือพูนให้สูงขึ้น และที่ตรงไหนสูงก็ให้ถากลงให้พอดี

เป็นหลวงเพิ่นก็ป้อย เป็นน้อยเพิ่นก็ชัย (ป้อย = แช่งด่า)

                เป็นเมียหลวงเขาก็แช่งด่า เป็นเมียน้อยเขาก็เกลียดชัง

ไปหาพระให้เอาของไปถวาย ไปหานายให้เอาของไปต้อน (ต้อน = ฝาก ให้)

                ไปหาพระสงฆ์ควรมีของไปถวาย ไปหาเจ้านายควรมีของฝาก

ผัวเป็นเพีย ย้อนเมียช่างเว้า (เพีย = ตำแหน่งขุนนางของภาคอีสานในอดีต, ย้อน = เพราะ)

                สามีได้ยศฐาบรรดาศักดิ์ เนื่องจากภรรยาช่างพูด

ฝนสิตกอย่าเชื่อใจดาว มีลูกสาวอย่างเชื่อใจได้ (สิ = จะ)

                ฝนจะตกหรือไม่ ไม่ควรดูที่ดาวเป็นสำคัญ มีลูกสาวก็อย่าได้ไว้วางใจนัก

ฝาเฮือนบังหน้า อย่าไปจากความต่าง (เฮือน = เรือน, จา = พูด, ต่าง = ชอบกล สำคัญ)

                เมื่อฝาเรือนบังหน้าอยู่ อย่าได้พูดความลับหรือเรื่องสำคัญ เพราะอาจมีผู้แอบได้ยิน

เพิ่นชังโต อย่าโง่ชังตอบ (โต = ตัวเรา)

                เขาเกลียดชังตัวเรา ก็ไม่ควรไปชังเขาตอบ

ไฟไหม้ป่าจั่งเห็นหน้าหนู น้ำท่วมฮูจั่งเห็นหน้าจิหล่อ (จั่ง = จึง, ฮู = รู, จิหล่อ = จิ่งหรีดชนิดหนึ่ง)

                ไฟไหม้ป่าจึงเห็นหน้าหนู น้ำท่วมรูจึงเห็นหน้าจิ้งหรีด

ม้อนนอนอย่าเกือ เสือนอนอย่าปลุก (ม้อน = ตัวไหม, เกือ = เลี้ยง ให้อาหาร)

                ตัวไหมเมื่อถึงระยะนอนพักก็ไม่ควรให้อาหาร เสือกำลังนอนหลับก็ไม่ควรปลุกให้มันตื่น

มีเงินเว้าได้ มีไม้เฮ็ดเฮือนงาม (เว้า = พูด, เฮ็ด = ทำ)

                มีเงินย่อมพูดได้ มีไม้ย่อมปลูกเรือนได้งาม

มีผัวให้ช่างย้อง มีน้องให้ช่างออย (ย้อง = ยกย่อง, ออย = ปลอบโยน)

                มีผัวให้เข้าใจยกย่อง มีน้องให้เข้าใจปลอบโยน

แมงวันเขียวตายย้อนขี้ สาวผู้ดีตามย้อนอ่ง (ย้อน = เพราะ, สาวผู้ดี = สาวสวย, อ่ง = ถือตัว หยิ่ง)

                แมลงวันหัวเขียวตายเพราะอุจจาระ สาวสวยตายเพราะความหยิ่ง เป็นการเตือนอย่าได้หลงลืมตนจนเกินไป

ไม้ลำเดียวล้อมฮั้วบ่ไขว่ ไพร่บ่พร้อมแปลงบ้านบ่เฮือน (ฮั้ว = รั้ว, ไขว่ = ครบ ถ้วน, แปลง = สร้าง, เฮือง = รุ่งเรือง)

                ไม้ลำเดียวไม่สามารถล้อมรั้วได้ครบถ้วน ไพร่บ้านพลเมืองไม่พร้อมเพรียงก็สร้างบ้านเมืองไม่รุ่งเรือง

ย่างนำก้นผู้เฒ่า ผีเป้าบ่อกัด (ย่าง = เดิน, นำ = ตาม, ผีเป้า หรือผีโพง = สิ่งชั่วร้าย)

                เดินตามหลังผู้เฒ่า สิ่งชั่วร้ายไม่ทำอันตราย

เยี่ยวมื้อเวนอย่ายืน เยี่ยวมื้อคืนอย่านั่ง (มื้อเวน = เวลากลางวัน, มื้อคืน = เวลากลางคืน)

                เมื่อปัสสาวะเวลากลางวันอย่ายืน (เพราะดูประเจิดประเจ้อ) และหากปัสสาวะเวลากลางคืนอย่านั่ง (เพราะสัตว์มีพิษจะขบกัด)

ลูกบ่ฟังความพ่อความแม่ ผีแก่เข้าหม้อนาฮก (แก่ = ลาก เข็น, หม้อนาฮก = นรก)

                ลูกไม่เชื่อฟังคำสอนของพ่อแม่ ผีจะลากไปสู่นรก

เลี้ยงหมาหวังขบดูก เลี้ยงลูกหวังกินแฮง (ขบ = กัด, ดูก = กระดูก, แฮง = แรง กำลัง)

                เลี้ยงหมาหวังให้มันกัดกระดูก เลี้ยงลูกหวังอาศัยแรงลูกช่วยทำงาน

สินั่งให้เบิ่งที่ สิหนีให้เบิ่งบ่อน (สิ = จะ, เบิ่ง = ดู, บ่อน = ที่ แห่ง)

                จะนั่งที่ใดให้ดูสถานที่นั่นเสียก่อน และหากจะจากไปที่ใหก็ตรวจดูที่นั่นเพื่อความรอบคอบ

สิไปให้ลา สิมาให้คอบ (คอบ = บอกเล่า)

                เมื่อจะไปให้บอกลา เมื่อจะมาให้บอกเล่า

สิบช่างบ่ท่อเคย สิบลูกเขยบ่ท่อพ่อเฒ่า (บ่ท่อ = ไม่เท่า, เคย = ความชำนาญ, พ่อเฒ่า = พ่อตา)

                ช่างสิบคนไม่เท่าผู้ชำนาญงาน และลูกเขยสิบคนย่อมไม่เท่าพ่อตา

หักซ่วยกันหาบ หยาบซ่วยกันดึง (ซ่อย = ช่วย, หยาบ = เหนียวแน่น)

                สิ่งใดหนักให้ช่วยกันหาบ สิ่งใดเหนียวแน่นช่วยกันดึงให้ขาด

หนักอย่าเซา เบาอย่าแล่น (เซา = หยุด)

                (การทำงาน หากหนักก็ไม่ควรหยุด และถ้าเบาไม่ควรวิ่ง หรือทะนงตน หมายถึง การทำงานต้องอดทนและไม่ประมาท

หมาเห่าช้าง ขนช้างบ่อปลิว

                สุนัขเห่าช้าง แต่ขนสีข้างช้างไม่ปลิวเลย

เห็นแก่ได้ สิฮ้องไห้เมื่อลุน (ฮ้องไห้ = ร้องไห้, ลุน = ภายหลัง)

                หากเห็นแก่ได้ถ่ายเดียว จะร้องไห้เมื่อภายหลัง

ให้ฮักผู้แฮง ให้แพงผู้ใช้ (ฮัก = รัก, ผู้แฮง = ผู้แข็งแรง, แพง = เอาใจใส่)

                ให้รักผู้แข็งแรง ให้เอาใจใส่ผู้รับใช้ หมายถึง ควรเอาใจใส่ผู้ที่ช่วยเหลือเรา

อย่ากินสมอยาก อย่าปากสมเคียด (ปาก = พูด เจรจา, เคียด = โกรธ เคือง)

                อย่ากินอะไรมากมายให้สมกับความหิว อย่าพูดอะไรรุนแรงสมกับความโกรธ

อย่าเว้าก่อนเกิด อย่าสะเดิดก่อนตาย (สะเดิด = ผวา ตกใจกลัว)

                อย่าพูดถึงเรื่องที่ยังไม่เกิด อย่าดิ้นรนตกใจกลัวเมื่อความตายยังมาไม่ถึง

อยากเบิ่งวัดให้เบิ่งถาน อยากเบิ่งสมภารให้เบิ่งจัวน้อย (เบิ่ง = ดู มอง, ถาน = ส้วม, จัวน้อย = สามเณรน้อย)

                อยากดูวัดว่าสะอาดเรียบร้อยให้ดูส้วมของพระ อยากดูท่านสมภารดีหรือไม่ให้ดูสามเณรน้อย

แฮดีกว่าลั้ว เอาผัวดีกว่าอยู่เปลี่ยว (แฮ = ผ้าแพงอย่างดี, ลั้ว = ผ้าแพรบางรื่น, เปลี่ยว = เป็นโสด)

                ผ้าแพรอย่างดีย่อมดีกว่าผ้าแพรบางธรรมดา แต่งงานดีกว่าอยู่เป็นโสด

ขอขอบคุณ            ร.ศ. ประพนธ์ เรืองณรงค์, สำนวน ลำนำ ตำนาน, บริษัท เรืองปัญญา จำกัด กรุงเทพฯ 10150