Get Adobe Flash player

สำนวนไทยในภาคใต้ โดย พรโสภา

Font Size:

 

     ภาษาไทยภาคใต้พูดสั้น                    ฉงน

“ขี้ไก่ไม่ให้หา ขี้นกไม่ให้หล่น                  โยคนี้

ความรอบคอบกอบเก็บขวายขวน                แปลบอก  ท่านนา

ตัวอย่างสำนวนใต้เช่นว่านี้                       มากด้วยคำสอนตอนต่อไป

                                                พรชัย ภู่โสภา  ร้อยกรอง

                ท่านผู้รู้ ท่านผู้อ่านภาษาไทยที่เก่งกาจในเจ้าบทเจ้ากลอน พอเห็นโคลง กลอน จากต้นเรื่อง กลอนแปดก็ไม่ใช่ โคลงสี่สุภาพก็ไม่เชิง (กุมขมับ เออ แล้วจะเรียกว่ากระไร) ผู้ร้อยกรองขอบอกว่า โคลงสี่สุภาพมันยากมากจริง ๆ เอกเจ็ด โทสี่ หรือ แม่กก แม่กด พออนุโลมได้ เมื่อนำมาปรุงแต่ง คนธรรมดาสามัญอ่านแล้วเข้าใจยาก ถ้าเรานำกลอนแปดสัมผัสนอก สัมผัสใน ไปผสมกับโคลงสี่สุภาพ (แล้วจะเรียกว่า โคลง กลอน อะไรดีล่ะ) อ่านแล้ว เข้าใจง่าย แล้วเกิดความไพเราะในบางส่วน (คิดเอง เออเอง) ผู้ร้อยกรองขอน้อมรับคำติติง ที่ทำให้บทประพันธ์เขว หรือนอกครู

สำนวนภาคใต้

กลองโนรากลองหนัง ดังกว่ากลองวัด (หนัง = หนังตะลุง)

         หมายถึง สนใจความบันเทิงมากว่าสนใจธรรมะ

เกลียดขี้ขี้ตาม เกลียดความความคิด (ขี้ = สิ่งไม่ดี, ความ = คดีความ)

         หมายถึง เกลียดสิ่งใด มักได้สิ่งนั้น

ไก่ดีตีเมื่อหล้า ไก่ขี้ข้าตีหัวที (หล้า = ล่าช้า, หัวที = เริ่มต้น)

         หมายถึง ไก่ตัวเก่งมักชนกันเป็นคู่ท้ายๆ ส่วนไก่รองบ่อนมักชนกันเป็นคู่แรกๆ

ขวัญข้าวเท่าหัวเรือ ขวัญเกลือเท่าหัวช้าง

         หมายถึง การรู้จักบุญคุณของสิ่งที่ให้คุณแก่ชีวิตเรา ดังเช่นข้าวและเกลือ

ข้างในไฟคลอก ข้างนอกวันทอ

         หมายถึง เก็บความโกรธไว้มิให้ผู้อื่นรู้

ข้ามก็ไม่รอด ลอดก็ไม่พ้น

         หมายถึง จะข้ามก็ไม่ได้ จะลอด (หนี) ก็ลอดไม่ได้ หมายถึง มนุษย์หลีกไม่พ้นเกิดแก่เจ็บตาย หรือไม่พ้นเคราะห์กรรมที่ตามมา

ขี้ไก่ไม่ให้หก ขี้นกไม่ให้หล่น

         หมายถึง แสดงความรอบคอบ รู้จักเก็บเล็กผสมน้อย

ขุดดินนุ่งแพร แลไม่งาม

         หมายถึง นุ่งแพรขุดดินมองดูไม่สวยงาม หมายถึงทำตนไม่เหมาะสมกับฐานะ

เข้าพร้อมตอก ออกพร้อมต้ม

                หมายถึง ตอก คือ ข้าวตอกใช้ในวันเข้าพรรษา ต้มคือ ข้าวเหนียวห่อใบกะพ้อเป็นรูปสามเหลี่ยม ใช้ในงานเดือนสิบเอ็ด หรือวันออกพรรษา สำนวนนี้ใช้เสียดสีพระภิกษุสามเณรที่บวช และลาสิกขาในช่วงดังกล่าว เนื่องจากอาหารการกินอุดมสมบูรณ์

คนขี้คร้าน ทำการอกแตก

                หมายถึง คนเกียจคร้านมักทำการงานหักโหมเกินกำลังจนตาย

คนมาทีหลัง กินดังเหนียว หรือ คนมาหล้า กินลูกหว้าแก่ (ดังเหนียว = ข้าวตังจากข้าวเหนียว, มาหล้า = มาล่าช้า หรือมาทีหลัง, ลูกหว้าแก่ = ลูกหว้ายังไม่สุก

         หมายถึง คนทำงานล่าช้าย่อมเสียเปรียบผู้อื่น

ชาติลูกท้อน ไม่ย้อนไม่หวาน (ลูกท้อน = ผลกระท้อน)

                หมายถึง ผลกระท้อนถ้าไม่ทำให้ช้ำก่อนรสชาติจะไม่หวาน หมายถึง บางคนถ้าไม่สั่ง หรือไม่ใช้แล้วจะไม่ทำ

ชื่อได้ข้า หน้าได้พี่เณร (พี่เณร = พี่ หรือผู้มีอายุมากกว่า ผ่านการบวชมาแล้ว)

         หมายถึง การทำงานบางครั้งความเหนื่อยเป็นของผู้ทำ แต่การได้หน้าหรือได้เกียรติเป็นของผู้อื่น

ดุกดิกเหมือนสึกก่อนเณร โอนเอนเหมือนเณรเห็นเหนียว (ดุกดิก = กระดุกกระดิก, เหนียว = ข้าวเหนียว)

                หมายถึง กิริยาอาการไม่เรียบร้อย และไม่รู้สำรวม ดังเช่นสามเณรบางรูปที่เพิ่งลาสิกขา หรือสามเณรบางรูปเห็นข้าวเหนียว (ขนมนมเนย)

เดินนอกชาน ถ้วยรานบนผรา (นอกชาน = ชานเรือน, ราน = ร้าว, ผรา = ที่วางของหรือหิ้งที่อยู่ข้าง หรือเหนือเตาไฟ)

                หมายถึง กิริยาหยาบมาก เพียงเดินที่ชานเรือน ถ้วยที่วางอยู่บนหิ้งเหนือเตาไฟถึงกับร้าว แสดงว่าเรือนสั่นสะเทือนมาก

ต้องเขียดอย่ากลัวคาว ฉวยมือลูกสาวเขาอย่ากลัวเสียเบี้ย (เขียด = คล้ายกบแต่ตัวเล็กกว่า)

                หมายถึง จับต้องเขียนอย่ากลัวเหม็นคาว ฉวยมือลูกสาวเขาก็อย่ากลัวเสียเงินค่าปรับ หมายถึง ต้องใจกล้าจึงจะได้สิ่งที่ต้องการ

ตามใจปาก ยากถึงวาน (วาน = ทวารหนัก)

                หมายถึง ปากต้องการกินอาหารที่เอร็ดอร่อย แต่ความทุกข์จะอยู่ที่ทวารหนักเพราะต้องขับถ่าย หมายถึง หลงระเริงสุขใจก่อน แต่ลำบากเมื่อภายหลัง

ตามหลังคนหนี นอนเรินคนมี นอนหลับโรงไพ่ (เริน = เรือน,  คนมี = คนมั่งมี)

                หมายถึง การปฏิบัติทั้งสามอย่างนี้ล้วนแต่พลอยลำบากไปด้วย

ตื่นสายให้สร้างสวนพร้าว ตื่นเช้าให้สร้างสวนยาง (พร้าว = มะพร้าว, ยาง = ยางพารา)

         หมายถึง การประกอบอาชีพให้เหมาะสมกับอุปนิสัย

ถือฆ้องให้เพื่อนตี ตรันวานหมีให้เพื่อนเล่น (ตรัน = ยัน ค้ำ ต้าน, วาน = ทวาร ก้น)

         หมายถึง ทำประโยชน์ให้แก่ผู้อื่น แต่ตัวเองต้องเหน็ดเหนื่อย บางครั้งถึงกับเสี่ยงภัย

ถือศีลพายศร ห่มวรคอนสุ่ม (พาย = สะพาย, วร = จีวร, สุ่ม = เครื่องมือจับปลาสานด้วยไม้ไผ่)

                หมายถึง การปฏิบัติทั้งสองอย่างนี้มีลักษณะตบตาผู้คน คือดูภายนอกเป็นคนดี แต่ภายในกลับตรงกันข้าม

ไถนาดอน สอนคนใหญ่ (นาดอน = นาบนที่สูง ขาดน้ำ, คนใหญ่ = ผู้ใหญ่ ผู้มีอำนาจ)

                หมายถึง  การปฏิบัติทั้งสองอย่างนี้ทำได้ยากมาก

นครพุงปลา สงขลาผักบุ้ง พัทลุงลอกอ (พุงปลา = ไตปลา, ลอกอ = มะละกอ)

                หมายถึง นครศรีธรรมราชมีไตปลา สงขลามีผักบุ้ง พัทลุงมีมะละกอ เป็นผลิตผลในท้องถิ่นซึ่งเกิดจากสภาพทางภูมิศาสตร์

นายรักเหมือนเสือกอด หนีนายรอดเหมือนเสือหา

                หมายถึง ชาวใต้มักอคติต่อเจ้านายหรือข้าราชการฝ่ายปกครองที่ขาดคุณธรรม จึงเปรียบเจ้านายดังกล่าวเหมือนเสือ และต้องระมัดระวังถึงอยู่ใกล้หรืออยู่ไกลเจ้านายเช่นนี้

น้ำเต้าล่ามา ขี้พร้าล่าไป (น้ำเต้า = ฟังทอง, ล่า = เลื้อย หรือทอดยอด, ขี้พร้า = ฟักเขียว)

         หมายถึง การช่วยเหลือเอื้อเฟื้อซึ่งกันและกัน หรืออาจหมายถึงบุคคลเฉื่อยชา ล่าช้า ทำงานด้วยกัน

น้ำแรกแทกเหมือง บ้านเมืองแรกตั้ง (แทก = กระแทก, เหมือง = ร่องน้ำสำหรับชักน้ำไปหล่อเลี้ยงพืช)

                หมายถึง น้ำไหลครั้งแรกจะไหลแรงกระแทกเหมืองหรือร่องน้ำ เหมือนบ้านเมืองแรกตั้งจะคึกคักด้วยผู้คน ดังการทำงานกันใหม่ ๆ ดูพรักพร้อมดี แต่นานเข้ากลับตรงกันข้าม

เน่งเขาว่าโม่ ครั้งโฉเขาว่าบ้า (เน่ง = นิ่ง, โม่ = โง่, โฉ = โฉ่ฉาว หมายถึง เสียงดัง)

         หมายถึง ถ้านิ่งเฉยไม่พูด เขาก็หาว่าเป็นคนโง่ แต่ถ้าพูดมากและเสียงดัง เขาก็หาว่าเป็นคนบ้า

ปลูกถี่เอาฟาง ปลูกห่างเอารวง

                หมายถึง การปลูกข้าวถ้าปลูกถี่มากจะได้ฟาง คือ ต้นข้าวแคระแกร็น แต่ถ้าปลูกห่างมากจะได้รวงตามที่ต้องการ หมายถึง การทำสิ่งใด ๆ ต้องมีความเหมาะสม

ไปเถื่อนลืมพร้า ไปนาลืมไถ

                หมายถึง แสดงถึงความไม่เอาใจใส่ในหน้าที่การงาน

ไปไม่รอด นอนกอดหม้อยา

                หมายถึง แสดงถึงผู้ป่วยมีอาการหนักมาก ยากที่จะรักษา

ผักดีปลาดีหาชีวัดนอก ขี้เยี่ยวไม่ออกหาชีวัดใน

                หมายถึง เมื่อมีความสุขก็ไปหาผู้อื่น แต่เมื่อมีความทุกข์ก็กลับมาหาเรา

ผู้เฒ่าตาบอด นอนกอดตำรา

                หมายถึง ผู้หวงวิชา ทั้ง ๆ ที่ไม่มีประโยชน์แก่ตนเอง

ฝนตกอย่าเชื่อดาว ได้เมียสาวอย่าเชื่อหลวงยาย (หลวงยาย = แม่ยาย)

                หมายถึง อย่าไว้ในในธรรมชาติแวดล้อม หรืออย่าไว้ใจคนใกล้ชิดมากเกินไป เพราะอาจทำให้เกิดเหตุการณ์ที่ไม่คาดคิดได้

ฝนไม่มืดตกมาก คนไม่อยากกินได้

                หมายถึง เป็นการคาดการณ์ผิด ท้องฟ้าไม่มืดแต่ฝนตกมาก คนไม่หิวแต่กินข้าวได้

ฟ้าแดงถูกกุ้ง ฟ้ารุ่งถูกปลา

                หมายถึง ชาวประมงภาคใต้มักสังเกตว่า ถ้าฟากฟ้าแดงจะมีกุ้งมากมาย และช่วงฟ้าใกล้รุ่งสางจะได้ปลาไม่น้อย

เมืองคอนหมา สงขลาหอน หรือสงขลาหอน นครหมา

                หมายถึง ชาวนครศรีธรรมราชมักใช้คำว่า หมา แทนคำปฏิเสธ เช่น ฉันไม่ไป ว่า “ฉานหมาไป” ชาวสงขลาใช้คำว่า หอน แทนคำปฏิเสธ เช่น ฉันไม่เห็น ก็ว่า “ฉานหอนเห็น” คำว่า หอน โดยทั่วไปแปลว่า เคย เช่น ฉันไม่เคยเห็น ก็ว่า “ฉานไม่หอนเห็น”

เมืองลุงมีดอน เมืองคอนมีท่า เมืองตรังมีนา เมืองสงขลามีบ่อ (คอน = นครศรีธรรมราช, บ่อ = บ่อน้ำ)

                หมายถึง ทั้งสี่เมืองบอกให้ทราบถึงสภาพภูมิศาสตร์ของแต่ละเมืองได้อย่างชัดเจน เช่น พัทลุงมีบ้านดอนหลา ดอนเค็ด ดอนคัน นครศรีธรรมราชมีบ้านท่าม้า ท่าวัง ท่าแพ ตรังมีบ้านนาท่ามนาโยง นาข้าวเสีย และสงขลามีบ้านบ่อยาง บ่อทรัพย์ บ่อเตย

ไม่มีเหตุสักสิ่งหลิ่งไม่พัง ไม่มีที่หวังสมภารไม่สึก (หลิ่ง = ตลิ่ง, สึก = ลาสิกขา)

                หมายถึง ผลที่เกิดขึ้นย่อมมาจากสาเหตุ ดังตัวอย่างตลิ่งพัง และสมภารสึก

รักคนไกลกินน้ำในแต้ รักคนแค่กินน้ำในขัน (แต้ = น้ำชา ในที่นี้หมายถึง ปั้นชา, แค่ = ใกล้)

                หมายถึง รักคนไกลเปรียบเหมือนกินน้ำในปั้นชา จึงไม่เห็นความขุ่นของใบชาที่มีอยู่ แต่ถ้ารักคนใกล้จะเห็นน้ำชัดเจนดังกินน้ำในขัน

ราเย็นบ่าด้าน ขี้คร้านอกแตก (ราเย็น  (คำยืมภาษามลายู) = ความขยัน)

                หมายถึง ขยันแบกของจนบ่าด้าน คือ ทำงานเรื่อย ๆ ด้วยความอดทน ดีกว่าเกียจคร้านแล้วทำงานหักโหมเกินกำลังจนตาย

ลูกศิษย์สมภาร ลูกหลานเจ้าวัด

                หมายถึง ทำนองเดียวกับลูกท่านหลานเธอ ใครแตะต้องไม่ได้

เวลากินเหมือนหมาลักสาร เวลาทำงานเหมือนหมาเลียน้ำร้อน (สาร = ข้าวสาร)

                หมายถึง ถึงเวลากินก็กินเอา ๆ ดังหมาขโมยข้าวสาร แต่เวลาทำงานก็ชักช้าดุจหมาเลียน้ำร้อน แสดงถึงนิสัยของผู้เกียจคร้าน

ศิษย์ร่ายวัด หัสถ์ร่ายบ้าน (ร่าย = เตร่ เร่, หัสถ์ = คฤหัสถ์)

                หมายถึง คนหลักลอย มีที่อยู่ไม่แน่นอน

หญิงอาดหัวดัง ชายคลั่งร้องเพลง (อาด = กระสันทางเพศ, หัว = หัวเราะ)

                หญิงกระสันทางเพศจะหัวเราะเสียงดัง ชายคลั่งกามารมณ์จะร้องเพลง หมายถึง พฤติกรรมของผู้ใดจะบอกบุคลิกของผู้นั้น

หิ่งห้อยได้พรก คางคกได้ทะ (พรก = กะลามะพร้าว, ทะ = กระทะ)

                หมายถึง การได้สิ่งที่ตนชอบ หรือสิ่งที่ตนจะได้พักพิง ทำให้เกิดความหลงตัวเอง

หุงข้าวทำแดกหมา ปิ้งปลาทำแดกแมว (ทำแดก = ประชด แดกดัน)

                หมายถึง การทุ่งเททำงานจนตนเองเสียผลประโยชน์ แต่ผู้พลอยได้ผลประโยชน์กลับไม่รู้สึกยินดียินร้าย ดังหมาและแมวได้กินอิ่มมันก็พอใจ ผู้ทุ่มเททำงานด้วยการประชดก็ไม่ได้ผลอะไร

เหยียบหลังช้าง ย่างหลังหมา

                หมายถึง ขึ้นที่สูงแล้วลงที่ต่ำ คือ ได้ดีแล้วตกอับ

อย่ากินข้าวเปียกเวลาร้อน เฉยไว้ก่อนไม่เป็นไร (ข้าวเปียก = ข้าวต้ม)

                หมายถึง อย่ากินข้าวต้มเวลาร้อน ให้หยุดไว้ก่อนเพื่อไม่ให้ลิ้นหรือปากพอง เป็นการสอนให้ใจเย็น ไม่รีบร้อนจนเกินไป

อ้ายเกลอหน้าเหล้า อ้ายเฒ่าหน้าหม้อ

                หมายถึง เพื่อนในวงเหล้า หรือเพื่อนมักเห็นหน้าเวลาหุงข้าว ล้วนแต่เป็นเพื่อนกิน

ขอบคุณ

ร.ศ. ประพนธ์ เรืองณรงค์, สำนวน ลำนำ, ตำนาน, บริษัท เรืองปัญญา จำกัด, กรุงเทพฯ 10150