Get Adobe Flash player

Humandisease 5 -1 ตอน Hemiparesis โรคอัมพฤษ์ของแขนขา โดย นพ.สุวัฒน์ สุวรรณวานิช

Font Size:

ตั้งใจจะเขียนเรื่องของแขนขาให้จบ แต่คนรู้จักมาปรึกษาคุณหมอขา คุณพ่อของหนูเขาหลังจากเป็นโรคเส้นโลหิตอุดตันในสมองแล้วเลยใช้มือขวาของเขาไม่ได้ คุณหมอจะช่วยได้ยังไงขา! ถ้าจะไม่ตอบก็รู้สึกจะใจไม้ไส้ระกำไปหน่อยละมั่ง เลยต้องตัดคิวตอบให้ก่อน

 

               ผมเข้าใจว่าคุณพ่อของหนูแม้จะเป็นโรคเส้นโลหิตในสมองอุดตัน แต่ก็ยังมีชีวิตอยู่ใช่ไหมครับ แล้วคงจะเดินได้ แต่ขาขวาจะลากดินหน่อยเพราะยกเท้าไม่ค่อยจะพ้นจากพื้น เลยดูเหมือนเท้าจะปาดออกไปทางข้างนอกตอนเดิน ส่วนมือนั้นจะงอที่ข้อศอกหน่อย ข้อมือและนิ้วมือจะงอเข้าหากัน ข้อศอกจะเหยียดได้บ้างแต่นิ้วมือจะไม่ยอมยืดออก  และไม่ยอมทำงานตามคำสั่งของสมอง คุณพ่อหนูพอจะพูดได้ แต่ฟังไม่ค่อยออกว่าพูดอะไร จะพูดซ้ำ ๆแต่คำเดิม แล้วก็ขี้โมโหด้วยซี จริงไหมครับ ถูกทุกอย่างเลยหรือคุณหนู บอกแล้วเชียวว่า หลวงตาหมอ เอ๊ยอาหมอ คนนี้เก่ง

               มันคงเป็นความรู้สึกที่แปลกมากที่อยู่ ๆ คนไข้พอตื่นขึ้นมาตอนเช้า หรือฟื้นขึ้นมาจากอาการสลบ เห็นมือและแขนห้อยอยู่ข้างๆ ตัว แต่ไม่รู้สึกว่ามันมีติดตัวเรามาแต่เมื่อไหร่ มีไว้ทำอะไร ซึ่งผิดกับความรู้สึกของคนไข้ที่แขนหรือมือขาด คือเขารู้สึกว่ามีมือตลอดเวลา แต่สั่งให้มือทำอะไร มันไม่อยู่ที่นั่น นี่แหละครับเป็นการใช้สมองกับอวัยวะที่รับคำสั่ง ผู้อ่านคงจะมีความรู้สึกอย่างที่ผมบอกถ้าค่อย ๆ นึกตามที่ผมบอก ไม่ต้องถึงกับไปนั่งสมาธิให้เป็นภาพออกมาหรอกครับ จินตนาการนิดหน่อยก็คงจะใช้ได้

               สมองมีอยู่สองข้าง ถ้าเราแยกออกมา แต่ละข้างก็มีเปลือกนอกทางด้านนอกและด้านใน เปลือกนอกนี่แหละครับควบคุมความรู้สึกและการทำงานของร่างกายโดยเฉพาะเปลือกนอกด้านนอกหรือข้าง ๆ แถบกลาง ๆ หน่อย (อย่าเพิ่งงง !นึกเสียว่าเป็นคูของทุเรียน สองคูมาประกบกัน เนื้ออ่อนที่เรากินได้ก็คือเปลือกนอก ที่ประกบกันติดกันก็คือเปลือกนอกทางด้านใน ส่วนด้านที่ไม่ประกบกันก็คือเปลือกนอก ทางด้านข้าง ๆ แค่นั้นแหละครับ ดูรูปด้วย) แถวนี้มันมีเส้นเลือดแดงวิ่งผ่าน ที่เรียกว่า Middle Cerebral Artery มันจะเป็นตัวหล่อเลี้ยงสมองส่วนที่ควบคุมการทำงานและรับความรู้สึกของแขนและปากหรือการพูด เส้นนี้แหละชอบอุดตันบ่อยนัก แต่บางทีเส้นเลือดนี่อาจจะแตกด้วย เมื่อขาดเลือดหล่อเลี้ยงสมองส่วนนี้แขนและปากก็ไม่ทำงานหรือรับความรู้สึก แปลกแต่จริงคือสมองส่วนด้านซ้ายจะควบคุมแขนด้านขวา และสมองด้านขวาจะมาควบคุมแขนด้านซ้าย แล้วการพูดมันก็ควรจะเป็นสองด้านช่วยกันควบคุม เพราะมันอยู่ตรงกลาง ธรรมชาติเลยกำหนดเอาไว้ว่า ถ้าเราถนัดมือด้านไหน สมองด้านตรงข้ามจะเป็นตัวควบคุมการพูด คือถ้าแขนขวาเสียการใช้งาน การพูดก็เสียตามไปด้วย มีอยู่สองจุดใกล้ ๆ กัน เรียกว่า Broca & Wernicke areas(ถ้าขาเกิดอัมพาตมากก็เกิดจากเส้นเลือดอีกเส้นหนึ่งทางด้านหน้า Anterior Cerebral Artery) โชคดีที่มันอุดตันแต่ข้างเดียว แต่ก็อาจมีใครที่โชคร้ายที่คราวนี้อุดตันข้างนี้ ตอนหลังไปอุดตันอีกข้างอยางนี้ก็มี

               สาเหตุของการอุดตันของเส้นเลือดก็เหมือนกับของหัวใจ แต่มาเกิดในสมองเท่านั้น โดยมากก็เกิดจากความดันสูง ไขมันในเลือดสูงจนเส้นเลือดแข็งและค่อย ๆ ตีบเล็กลงเพราะมีขี้ปูนปนขยะมาเกาะเต็มไปหมด วันหนึ่งเส้นเลือดก็ตัน หรือไม่ก็แตกออก เพราะเปราะ

               การเกิดอัมพฤกษ์ สาเหตุไม่ได้เกิดแต่เส้นเลือดอุดตันแต่อย่างเดียว อาจจะเกิดจากเส้นเลือดแตกก็ได้ เกิดจากอุดตันน้อยก็เรียกว่าCerebral Ischemia มากก็เรียกว่า Cerebral infarction เกิดจากเส้นเลือดแตกก็ Cerebral Hemorrhage นอกนี้ถ้าขาดเป็นหย่อม ๆ  ที่ส่วนลึกของสมองที่เรียกว่า Lacunar Infarcts เกิดจากเส้นเลือดเล็ก ๆ ขาดเลือดเพราะเบาหวานหรือความดันสูง ๆ ที่ขาดการควบคุมมาช้านาน

               สมองส่วนที่ขาดเลือด ถ้าน้อยหน่อยแค่ช๊อค Ischemia เพราะขาดเลือดและออกซิเจนก็อาจจะค่อย ๆ ฟื้นคืนมาแบบช้า ๆ โดยความรู้สึกและการรับรู้ว่ามีมือและแขนก็ค่อย ๆ คืนมา รวมถึงความสามารถในการบังคับบัญชามัน แต่ความรู้สึกหรือความคล่องแคล่วอาจจะไม่เหมือนเดิม ถ้าสามารถคืนมาภายในสามเดือนแบบนี้ก็พอมีหวังสามารถใช้งานได้ แต่หลังสามเดือนแล้ว การคาดคะเนที่จะเห็นการฟื้นตัวน้อยลงมาก การฟื้นตัวเพราะเส้นเลือดที่อยู่เคียงข้าง ผันเลือดเข้าช่วยหล่อเลี้ยง

การรักษาแรก ๆ เมื่อตรวจด้วยเครื่องรังสี และรู้สาเหตุ เช่นความดันในสมองสูงและสมองบวม ก็ต้องพยายามลดความดันในสมองลง ด้วยยาลดความดัน ยาขับน้ำ ยาคอร์ติโซน เพิ่มออกซิเจนให้สมอง ป้องกันการชัก การผ่าตัดหยุดเส้นเลือดที่แตกRuptured Aneurysm ถ้าอุดตันก็รักษาเหมือนเส้นเลือดหัวใจ มีการใส่ตะแกงขยายเส้นเลือด

สมัยนี้เขาจะให้ยากันเม็ดเลือดเกาะกัน หรือไทยเรียกว่ายาละลายเลือด เช่น Heparin ฉีดเข้าทางเส้นเลือด หรือCoumadin ทางปาก เลือดจะได้ผ่านเข้าออกได้

               ถ้าขาดเลือดมากจนส่วนนั้นไม่มีเลือดเข้าไปหล่อเลี้ยงเลย กลายเป็นเนื้อเปื่อยไป Infarction ผลก็คือเกิด อัมพฤกษ์อย่างแรง  คือขยับได้แต่ทำงานอะไรไม่ได้ หรือทำได้ก็นิดหน่อย อาการจะคืนหายคงจะยากมาก

ส่วนถ้าเกิดจากเส้นเลือดแตกจากสาเหตุใดก็ตาม ถ้าเลือดออกไม่หยุดก็ไหลลามออกไปมากจนไปกดสมองส่วนอื่น หรือดันจนโคนของสมองถูกกด ตายเพราะไม่หายใจ อย่างนี้หมอต้องผ่าตัดสมองไปหยุดการเลือดออก และดูดเลือดออกบ้าง พวกนี้มีการอัมพาตมากและฟื้นตัวยากมาก

การติดขดแข็งของมือและข้อศอก เขาเรียกว่า Spasticity เกิดเพราะสมองหรือกองบัญชาการสูงสุดยอดไม่สั่งงาน กองบัญชาการท้องถิ่นที่ไขสันหลัง spinal Cord เลยสั่งงานใหญ่ แต่สั่งงานไม่เข้าท่า เลยมีแต่สั่งให้เกร็งตัวเอาไว้ แต่คลายตัวไม่เป็น ตอนเป็นแรก ๆ กองบัญชาการท้องถิ่นที่ไขสันหลังเกิดเป็นอาการงงหรือ ช๊อคไปเลย สั่งงานไม่เป็นสักอย่างเลยปล่อยให้มือและแขนห้อยไว้เฉย Flaccid ไม่เกร็ง เวลาเดินหรือนั่งมันเลยได้แต่ห้อยโตงเตง จนกว่ากองบัญชาการนี่หายงงก็จะเริ่มเกร็งขึ้นมา

               การรักษาก็คงต้องรอเวลาให้ฟื้นมาเอง แต่ระหว่างนี้เราก็ต้องถนอมแขนเอาไว้ เพราะคนไข้ไม่รู้คุณค่าของมันอาจเที่ยวไปชนนี่ชนนั่นจนพัง อาจต้องให้ผ้าห้อยแขนเอาไว้  ถ้ากล้ามเนื้อเกร็งมากก็ต้องคอยยืดให้อย่าให้เกร็งมากจนกล้ามเนื้อหดตัว ยืดไม่ได้ทีหลังเมื่อความรู้สึกการทำงานกลับคืนมาแล้ว ถ้ามีการเกร็งตัวมากไปจนเจ็บปวด เขามียากินให้คลายการเกร็ง แต่ก็ง่วงนอน 

               กล้ามเนื้อก็ต้องคอยกระตุ้นให้แข็งแรงไว้ โดยใช้เครื่องไฟฟ้าคอยกระตุก ให้มันเต้น เหมือนเครื่องกระตุ้นกล้ามเนื้อตามสถานเสริมสวยอย่างนั้นแหละ ก้นเล็กกระตุ้นให้ก้นใหญ่ ก้นใหญ่กระตุ้นให้ก้นเล็ก ฟังแล้วงงเป็นบ้า เหมือนอาเฮียขายเสื้อยืด ถ้าเล็กไป ลื้อใส่นาน ๆ มันก็ยืดเอ็ง ถ้าหลวมไป ลื้อซักน้ำร้อนอีก็หดเอง

               เมื่อความรู้สึกและการบังคับกล้ามเนื้อคืนมาก็ต้องฝึกใช้แขนและมือกันใหม่ เพราะสมองมันลืมไปว่าใช้กันยังไง ที่สำคัญคนไข้มักจะมีอาการอัมพาตของขาเกิดขึ้นด้วย แต่สถิติการเป็นที่แขนและมือจะมีอาการมากกว่าที่ขา ฉะนั้นคนไข้จะเคลื่อนไหวไปไหนได้บ้าง ช่วยตัวเองได้ดีกว่า เพราะเดินได้ และยังมีแขนกับมืออีกข้างที่ทำงานได้ แต่ก็อาจมีใครทีโชคร้ายมากที่เป็นข้างนี้คราวนี้ คราวหน้าไปเป็นอีกข้าง อย่างนี้ก็มีเหมือนกัน

               การพูดก็เป็นอีกเรื่องใหญ่ที่ต้องฝึกกัน ส่วนทางจิตใจนั้น คนไข้จะหงุดหงิดเสมอ เพราะทีแรกจะงงว่าเกิดอะไรขึ้น บางคนก็อาจจะไม่ยอมรับแล้วก็โมโหว่าทำไมต้องเกิดกับข้า แต่ถ้าปรับจิตใจได้ก็ต้องยอมรับความจริง ว่ามันเกิดขึ้นแล้ว ก็ต้องรักษากัน แต่ก็หงุดหงิดตลอดเพราะทำอะไรไม่ได้ดั่งใจ เป็นโรคที่น่าเห็นใจ อย่าได้ไปใช้คำว่าไอ้ง่อยหรือไอ้เป๋ กับเขาเด็ดขาด บาปกรรมจะตามมาถึงตัวสักวัน